MECHANIZMY REAKCJI ALERGICZNYCH

Dr n. med.
Radosław Gawlik

Klinika Chorób Wewnętrznych, Alergologii i Immunologii KlinicznejŚląskiej Akademii Medycznej w Katowicach

Profilina
- alergen łączący alergie wziewną i pokarmową

Niepożądane reakcje pokarmowe są łatwo rozpoznawane, kiedy objawy kliniczne występują natychmiast. Objawy pojawiają się po spożyciu już niewielkiej ilości podejrzanego pokarmu. Do ich manifestacji dochodzi już po kilku minutach, a czasem po 1 - 2 godzinach. Występują: pokrzywka, objawy nieżytu nosa, duszności, wymioty, biegunka, osłabienie lub reakcja anafilaktyczna. Postawienie rozpoznania w tych przypadkach jest łatwe, ponieważ oczywiste jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy spożyciem pokarmu a pojawiającymi się objawami. Wystąpienie takiej reakcji przebiega najczęściej przy udziale mechanizmu IgE-zależnego, stąd też dodatkowe badania diagnostyczne pod postacią testów skórnych, oznaczeń swoistych przeciwciał IgE najczęściej potwierdzają rozpoznanie.

Gorzej przedstawia się sytuacja w przypadku późnych reakcji, wtedy bardzo trudne, często wręcz niemożliwe jest postawienie rozpoznania. Niepożądane reakcje pokarmowe występujące u chorych uczulonych na alergeny inhalacyjne stanowią zainteresowanie badaczy od 20 lat. Uczuleniu na pyłek brzozy szczególnie często towarzyszą objawy alergii pokarmowej na świeże owoce i warzywa. Badania dotyczące współistnienia tych dwóch typów alergii prowadzono często w Skandynawii, ze względu na występującą tam alergię na pyłki brzozy. Wydaje się, że przyczyną opisanego zjawiska jest istnienie alergii krzyżowej. Jej istnienie, ze względu na podobieństwo alergenowe, udowodniono pomiędzy wielu spokrewnionymi gatunkami traw. Podobne reakcje, dodatnie testy skórne obserwuje się pomiędzy odległymi biologicznie gatunkami traw, chwastów i drzew.
W ostatnich latach dowiedziono istnienia obecnych w cytoplazmie prawie wszystkich eukariotycznych komórek białek nazwanych profilinami. Profiliny pełnią funkcję stabilizującą aktynę, łączą się z dwufosfonianem fosfatydyloinozytolu (PIP2) oraz bogatymi w prolinę polipeptydami, tzw. Poly-L-Prolin (PLP). Wydają się być regulatorami polimeryzacji aktyny przede wszystkim w komórkach "niemięśniowych". Białka te są obecne w komórkach pyłków różnych roślin, będąc ich wspólnym alergenem. Podobieństwo pomiędzy profilinami roślinnymi wynosi od 70 do 80 proc. i wszystkie posiadają identyczną sekwencję 9 ostatnich aminokwasów oraz bardzo zbliżoną strukturę przestrzenną. W 1976 roku Carlsson opisał białko, które in vitro hamowało polimeryzację włókien aktyny.
Nazwa profilina pochodzi od profilamentowych kompleksów białka i aktyny. Te cytoplazmatyczne białka mają ciężar cząsteczkowy od 12 do 15 kDa i zbudowane są ze 124 - 153 aminokwasów. Ich obecność w wielu roślinach może stanowić wyjaśnienie związku między uczuleniem na pyłki a reakcją alergiczną na orzechy, świeże jabłka, gruszki, seler, marchewkę. Występują profiliny kwaśne i zasadowe o punktach izoelektrycznych (pI) pomiędzy 4,6 a 9,2 pH. Profilina pyłku brzozy ma pI 5,6, zaś ludzka 7,1. Udowodniono udział profiliny w wywołaniu reakcji anafilaktycznej po spożyciu owocu śliwki chińskiej - lichi (Fahn J., Wuthrich B.). Obie dotknięte chore zgłaszały występowanie pyłkowicy w okresie od marca do maja. Wykonane u nich testy skórne wypadły dodatnio z pyłkami brzozy, buku, olchy, leszczyny, pietruszki, selera, kminku i anyżku. Profiliny są białkami termolabilnymi, co oznacza, że chorzy reagujący anafilaktycznie na wiele świeżych owoców, mogą bezkarnie spożywać je po ugotowaniu.
Vieths udowodnił bardzo duże podobieństwo między 18 kDa, głównym alergenem jabłka, a alergenem Bet v1 brzozy, na marginesie pierwszym sklonowanym w 1989 roku alergenem.
Alergen Bet v1 spotykany jest w licznej grupie pokarmów, jak: gruszka, czereśnie, brzoskwinie, nektaryny, marchew, orzech laskowy.
W 1991 roku Valenta zidentyfikował profilinę jako jeden z mniejszych alergenów pyłku brzozy. Około 10 proc. uczulonych na pyłek brzozy ma w surowicy przeciwciała klasy IgE przeciwko profilinie.
Chociaż Bet v1 stanowi główny alergen pyłku brzozy, wielu uczulonych może bez żadnych konsekwencji spożywać świeże jabłka. Wynika to być może z faktu, że istnieją dwa główne alergeny pyłku brzozy: rozpowszechniony przede wszystkim w Skandynawii Bet v1 oraz przeważający w krajach środkowej i południowej Europy Bet v2.
Kraft wykazał, że chorzy z silną dodatnią IgE zależną reakcją na alergen Bet v2 przeciętnie częściej reagują krzyżowo na pokarmy, pyłki innych roślin oraz ich choroba charakteryzuje się bardziej nasilonym przebiegiem. Badania chromatograficzne pozwoliły na identyfikację profiliny w pyłkach gruszki, tymotki łąkowej, rajgrasu angielskiego, bylicy, słonecznika, oliwek, winorośli. Profilina odgrywa u osób uczulonych na pyłek traw, bylicy decydującą rolę w rozwoju alergii pokarmowej. Donoszą o tym badacze hiszpańscy, analizując występowanie alergii pokarmowej na jabłko i brzoskwinie u uczulonych na pyłki traw. U 12 z 16 pacjentów profilina była alergenem odpowiedzialnym za występowanie objawów pokarmowych.
Fah opisał wstrząs anafilaktyczny spowodowany spożyciem śliwki chińskiej i ziaren słonecznika. Za pomocą badań sIgE zidentyfikowano profilinę jako czynnik wywołujący i reagujący krzyżowo. Wiązanie IgE z wyciągiem śliwki chińskiej było w ponad 60 proc. hamowane poprzez wcześniejsze dodanie do surowicy alergenów słonecznika, selera, anyżku, ziemniaka, pomidora, jabłka, truskawki, bylicy, tymotki, brzozy. Znaczenie kliniczne wykazywały jedynie alergeny śliwki chińskiej, słonecznika, pyłków bylicy i traw.
Moller udowodnił, że immunoterapia swoista przeprowadzona u dzieci z pyłkowicą wywołaną pyłkiem brzozy zmniejszała występujące dotychczas u nich objawy nietolerancji pokarmowej. U pacjentów z monowalentną alergią na pyłki traw występują objawy alergiczne po spożyciu orzeszków ziemnych, czosnku, pomidorów, cebuli, jajka kurzego, wieprzowiny. Podsumowując, profilina jest odpowiedzialna za większość alergii pokarmowych związanych z alergią na pyłki brzozy, odpowiada za występowanie reakcji krzyżowych pomiędzy alergenami pyłkowymi a niektórymi warzywami i owocami. Część chorych z dowiedzioną laboratoryjnie nadwrażliwością na profilinę nie manifestuje objawów klinicznych (co jest także typowe dla alergii pokarmowej związanej z pyłkami).
Opisane objawy nietolerancji pokarmowej nie należą do częstych objawów towarzyszących alergicznemu, sezonowemu nieżytowi nosa, lecz każdy lekarz powinien pamiętać o możliwości ich wystąpienia. Analizując przyczyny wystąpienia reakcji anafilaktycznej po spożyciu pokarmów, nie powinniśmy zapominać o opisanym wyżej problemie.•